İran genelinde devam eden protestolar, 22 yaşındaki Mahsa Amini’nin başörtüsü kurallarına uymadığı gerekçesiyle “ahlak polisi” tarafından gözaltına alındıktan sonra hayatını kaybetmesiyle tetiklendi. Amini’nin 16 Eylül’de ölümü, ülke genelinde dini lider Ali Hamaney rejimine karşı geniş çaplı bir isyana dönüştü. Bilinenler arasında protestoların başlaması, talepleri, hükümetin sert müdahalesi, can kayıpları ve uluslararası tepkiler yer alıyor.
Habereturk olarak derlediğimiz bilgilere göre, Mahsa Amini, 13 Eylül’de Tahran’da gözaltına alındıktan üç gün sonra komaya girerek yaşamını yitirdi. Resmi makamlar ölüm nedenini “kalp krizi” olarak açıklarken, ailesi ve aktivistler, Amini’nin gözaltında şiddet gördüğünü iddia ederek bu açıklamayı reddediyor. Bu trajik olay, zorunlu başörtüsü yasasına ve genel olarak rejimin baskıcı politikalarına karşı on yıllardır biriken öfkeyi ateşledi. Protestolar, başlangıçta Amini’nin memleketi Sakkız’da düzenlediği cenaze töreninden sonra hızla tüm ülkeye yayıldı.
Olayların Fitili Nasıl Ateşlendi?
Her şey 13 Eylül’de Tahran’da başladı. Mahsa Amini, başkentte “ahlak polisi” olarak bilinen İrşad Devriyesi tarafından başörtüsü kurallarına uymadığı gerekçesiyle gözaltına alındı. Görgü tanıkları, Amini’nin gözaltına alındığı araçta darp edildiğini iddia ederken, Tahran polisi bu iddiaları reddetti. Amini, gözaltı sonrası komaya girdi ve üç gün sonra, 16 Eylül’de hayatını kaybetti. Yetkililer, ölüm nedeninin kalp krizi olduğunu öne sürse de, ailesi kızlarının daha önce sağlık sorunu yaşamadığını belirterek, gözaltında şiddet gördüğü iddialarını destekledi.
Protestoların Boyutu ve Talepleri Neler?
Mahsa Amini’nin cenazesinin memleketi Sakkız’da defnedilmesiyle başlayan gösteriler, hızla ülke genelinde başta başkent Tahran olmak üzere birçok büyük şehre yayıldı. Protestocular sadece zorunlu başörtüsü yasasının kaldırılmasını değil, aynı zamanda dini lider Ali Hamaney’i hedef alan “diktatöre ölüm” gibi sloganlarla rejimin topyekûn değişmesini talep ediyor. Kadınların ön saflarda yer aldığı gösterilerde, bazı eylemcilerin başörtülerini çıkarıp yakması ve saçlarını kesmesi sembolik bir direniş haline geldi. Gençler ve üniversite öğrencileri de protestolara yoğun katılım gösteriyor.
Rejimin Yanıtı: Baskı ve Kısıtlamalar
İran rejimi, protestolara karşı sert bir müdahale politikası izledi. Kolluk kuvvetleri, göstericilere karşı göz yaşartıcı gaz, cop ve bazı durumlarda gerçek mermi kullanarak müdahale etti. Ülke genelinde internet erişimi kısıtlandı, sosyal medya platformlarına erişim engellendi. Yetkililer, protestoları “dış güçlerin komplosu” olarak nitelendirerek olayları manipüle etme ve itibarsızlaştırma çabasına girdi. Ayrıca, rejim yanlısı karşı gösteriler düzenleyerek kendi tabanını mobilize etmeye çalıştı.
Can Kayıpları ve Tutuklamalar
Protestolar sırasında yaşanan can kayıpları ve tutuklamalar hakkında çelişkili bilgiler bulunuyor:
- Uluslararası Af Örgütü: Yayımladığı bir raporda, 21’i çocuk olmak üzere en az 52 kişinin hayatını kaybettiğini, 2.000’den fazla kişinin tutuklandığını bildirdi.
- İran İnsan Hakları Örgütü: Norveç merkezli bu kuruluş, ölü sayısını en az 185 olarak açıklarken, bu kişilerin 49’unun çocuk olduğunu belirtti.
- İran İnsan Hakları Aktivistleri Ajansı: Protestolarla ilgili 1.200’den fazla tutuklama olduğunu kaydetti.
- İran Resmi Makamları: Güvenlik güçleri dahil “düzinelerce” kişinin öldüğünü kabul ederken, sayıları tam olarak belirtmedi.
Uluslararası Toplumdan Gelen Tepkiler
Uluslararası toplum, İran’daki insan hakları ihlallerine ve göstericilere yönelik şiddete sert tepki gösterdi. ABD, AB, Kanada ve Birleşmiş Milletler, Amini’nin ölümü ve sonrasındaki olayları kınayarak bağımsız bir soruşturma çağrısında bulundu. Özellikle ABD ve AB, İranlı yetkililere ve “ahlak polisi”ne yönelik yeni yaptırımlar uyguladı. Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Yüksek Komiserliği, İran güvenlik güçlerinin protestolara “gereksiz ve orantısız güçle” müdahale ettiğini belirtti.
İran’daki protestolar hakkında neler biliniyor?
İran’daki protestolar, Mahsa Amini’nin “ahlak polisi” tarafından gözaltında tutulduğu sırada hayatını kaybetmesiyle başlamıştır. Olayın ardından ülkenin dört bir yanına yayılan gösterilerde, başta zorunlu başörtüsü yasasının kaldırılması olmak üzere, dini lider Ali Hamaney ve rejimin baskıcı politikalarına karşı geniş kapsamlı talepler dile getirilmektedir. Hükümet, gösterilere sert müdahale ederek internet kısıtlamaları uygulamış ve çok sayıda kişiyi tutuklamıştır. Uluslararası kuruluşlara göre onlarca kişi hayatını kaybetmiş, binlerce kişi gözaltına alınmıştır. Uluslararası toplum olayları kınayarak bağımsız bir soruşturma ve yaptırımlar çağrısında bulunmuştur.
